Kościół pw. św. Mikołaja
w Tarnowie Pałuckim
W połowie XII wieku przybyli na ziemie polskie mnisi, którzy byli uznawani za duchową
elitę ówczesnego społeczeństwa.
|
|
Widok ogólny od strony południowej
|
Pierwszy klasztor zakonu cystersów na ziemiach polskich
powstał na półwyspie Jeziora Łekneńskiego, w miejscu oddalonym o ok. 1,2 km od kościoła
w Tarnowie Pałuckim. Klasztor przez ok. 250 lat służył mnichom jako miejsce modlitwy
i przestrzeń ich życia. W trakcie badań archeologicznych stwierdzono, że kościół
klasztorny stopniowo uległ destrukcji, a klasztor został opuszczony przez zakonników,
którzy przenieśli się do pobliskiego Wągrowca, miasta które założyli w granicach
swoich posiadłości. Zanim jednak założono Wągrowiec cystersi podjęli próbę lokacji
miasta w Tarnowie.
Ich inicjatywa z różnych względów nie doczekała się pełnej realizacji. Śladem działań
cystersów łekneńskich jest świątynia w Tarnowie Pałuckim. Zbudowano ją z myślą zorganizowania odpowiedniej przestrzeni
duchowego życia przyszłych mieszkańców powstającego miasta. Przez wiele lat genezę
kościoła pw. św. Mikołaja w Tarnowie Pałuckim opisywała legenda. Jeszcze niedawno
można było usłyszeć, że drewniany kościół niesiony wodami potopu „przypłynął”
i osiadł na wzgórzu na którym stoi do dziś. Przez kolejne dziesiątki lat zabytek zwracał
uwagę ludzi zafascynowanych przeszłością. Uważano, że czas jego budowy pokrywa się
z datą umieszczoną nad drzwiami kościelnej wieży: „A. D. 1631 ”.
|
|
Dzwi z datą budowy wieży kościelnej
|
Dopiero
u schyłku XX w., po przeprowadzeniu dokładnych badań okazało się, że kościół jest
znacznie starszy niż do tej pory przypuszczano. Data „1631” dotyczyła
faktu dobudowania wieży do istniejącego już korpusu budynku. Co więcej, w trakcie
badań archeologicznych prowadzanych przez Ekspedycję Archeologiczną IH UAM „Łekno”
pod kierownictwem prof. A. M. Wyrwy, odkryto pod posadzką kościoła fundamenty innego,
starszego obiektu(ok. poł. XIII w.). Obecny budynek jest jednym z najstarszych kościołów drewnianych
w Polsce, które w niewiele zmienionej formie przetrwały do dnia dzisiejszego. Większość
drzew, które wykorzystano do budowy zostało ściętych jesienią/zimą 1373/1347 roku.
Przechodząc przez próg kościoła możemy więc poczuć zapach drewna które ma ponad
sześć wieków. Nie ma drugiego takiego miejsca w Polsce, a „zmysłowość”
wnętrza rozpoznamy gdy znajdziemy się w otoczeniu barwnych malowideł (polichromii)
pokrywających ściany i strop kościoła.
|
|
Ołtarz główny
|
Po niepowodzeniu projektów związanych z lokacją
miasta w Tarnowie służył wiernym mieszkającym w posiadłościach cystersów. Do końca
XVIII wieku proboszczami parafii byli z reguły zakonnicy klasztoru w Wągrowcu. Bezpośrednie
związki świątyni z zakonem cystersów znajdują swój wyraz w tematyce polichromii
pokrywającej wnętrze kościoła. Pełne ekspresji malowidła stanowiły dla członków
parafii swoistą Biblia Pauperum, która za pośrednictwem obrazu przekazywała treści
nieprzyswajalne w formie pisanej dla większości mieszkańców. Wśród elementów nawiązujących
do duchowości cystersów warto zwrócić uwagę na obraz Wniebowzięcia NMP w centrum
ołtarza głównego (XVII w.). Jako główna patronka i opiekunka zakonu cystersów była
obdarzona przez zakonników szczególną czcią. Na bocznych skrzydłach ołtarza znajdują
się wizerunki św. Mikołaja i św. Małgorzaty. Tematem polichromii na ścianach prezbiterium
są sceny z życia Marii i Jezusa. Na ścianie południowej zawieszono obraz z ciekawym
przedstawieniem sceny, w której św. Stefan Harding, jeden z pierwszych opatów cysterskich,
został obdarowany pasem, który od jego czasów stanowi część tradycyjnego stroju
zakonników. Pomiędzy nawą a prezbiterium na tzw. łuku tęczowym przedstawiono wizję
Sądu Ostatecznego. Na północnej ścianie nawy kościoła można zobaczyć sceny z życia
świętej Małgorzaty.
|
|
Święta Małgorzata
|
Tej świętej poświęcony jest XVIII-wieczny ołtarz, z obrazem
namalowanym przez znanego franciszkańskiego artystę Adama Swacha. Południowa ściana
nawy pokryta jest polichromią na której można zobaczyć sceny z życia św. Mikołaja.
Obok stoi ołtarz z wizerunkiem świętego. W centralnej części polichromii pokrywającej
strop nawy przedstawiono Trójcę Świętą. Wyobrażenie zamknięte jest w okręgu, na obwodzie którego
znajdują się symbole ewangelistów (lew, człowiek, byk i orzeł). Poza okręgiem umieszczono
w kartuszach wizerunki proroków, Ojców Kościoła i przodków Jezusa (genealogia) oraz
aniołów. Na balustradzie chóru muzycznego namalowano półpostacie świętych związanych
z
męskim i żeńskim odłamem zakonu cystersów. Jest to kolejny element malatury wnętrza,
który bezpośrednio przywołuje tradycję przynależności kościoła do zakonu. Na chórze
znajdują się XVII-wieczne organy. Warto przypomnieć, że w wśród wągrowieckich cystersów
(patronów kościoła) byli mistrzowie tego instrumentu, a wybitnym twórcą muzyki z okresu
baroku był odbywający profesję w tym klasztorze Adam z Wągrowca. W latach 30. XIX
wieku klasztor w Wągrowcu uległ sekularyzacji. Kościół klasztorny został przekazany
nowoutworzonej parafii łęgowsko-tarnowskiej, której pierwszym proboszczem został
ks. Jerzy Niward Musolff, ostatni podprzeor konwentu wągrowieckich cystersów. Kościół
w Tarnowie Pałuckim był drugą świątynią należącą do tej parafii. W wyniku kolejnych
zmian w kościelnej strukturze administracyjnej Tarnowo Pałuckie stało się samodzielną
parafią, która jest prowadzona przez proboszcza parafii pw. św. Piotra i Pawła w
Łeknie. Od 2007 roku opiekę duszpasterską nad wiernymi sprawuje ks. Marek Rerek.
Wydawca: Wągrowieckie Stowarzyszenie Szlaku Cysterskiego w Wągrowcu http://www.cystersi.wagrowiec.pl,
e-mail: cystersi@wagrowiec.pl
Tekst: Marcin Moeglich
Zdjęcia: Zbigniew Paulus
Opracowanie graficzne: Agencja Reklamowa J&T BELFER Jerzy Piasecki 62-100 Wągrowiec,
ul. Średnia 57/8, tel.: 0 602 582 473, e-mail: belfer@pro.onet.pl
Druk: Poligrafia OPAKO Krzysztof Strużyna 61-663 Poznań, ul. Żniwna 6, tel. 061
820 35 96
Wydawnictwo współfinansowane ze środków:
Starostwa Powiatowego w Wągrowcu, www.wagrowiec.pl
|
